Wijziging Telecommunicatiewet per 1 juli 2026: (geen?) gevolgen voor telefonisch marktonderzoek

Datum publicatie: 19 juni 2026

Inleiding

Per 1 juli 2026 wijzigt artikel 11.7 Telecommunicatiewet. Vanaf die datum wordt outbound telemarketing richting natuurlijke personen verder beperkt. Commerciële telefonische benadering is dan in beginsel alleen nog toegestaan wanneer de betrokkene daarvoor voorafgaande toestemming heeft gegeven.

Voor marktonderzoek is het belangrijk om deze wijziging goed te duiden. Telefonisch marktonderzoek is namelijk niet hetzelfde als telemarketing. Zuiver markt-, opinie-, beleids- en verkiezingsonderzoek blijft in beginsel mogelijk zonder voorafgaande commerciële opt-in, zolang het gesprek daadwerkelijk onderzoeksgericht is en niet wordt gebruikt voor verkoop, leadgeneratie of individuele commerciële opvolging.

De wetswijziging maakt het onderscheid tussen marktonderzoek en telemarketing in de praktijk belangrijker. Onderzoeksbureaus, opdrachtgevers en intervieworganisaties moeten daarom goed kunnen aantonen dat telefonische contacten uitsluitend een onderzoeksdoel hebben.

Naast de Telecommunicatiewet en de AVG is voor de sector ook de Data & Insights Gedragscode 2023 relevant. Deze gedragscode biedt een aanvullend professioneel normenkader voor statistisch onderzoek waarbij persoonsgegevens worden verwerkt. Voor leden van Data & Insights Network is naleving van deze gedragscode verenigingsrechtelijk verplicht. Ook voor niet-leden kan de gedragscode praktisch richtinggevend zijn bij de inrichting van zorgvuldig en controleerbaar marktonderzoek.

Bij onaangekondigd telefonisch marktonderzoek is daarnaast het Onderzoekfilter relevant. Dit filter is bedoeld voor personen die niet willen worden benaderd voor onaangekondigd telefonisch marktonderzoek. Onderzoeksorganisaties die onaangekondigd telefonisch onderzoek uitvoeren, moeten hun belbestanden vooraf aan dit filter toetsen en geregistreerde nummers uitsluiten.

Hoofdregel: telemarketing wordt strenger, marktonderzoek blijft onderscheiden

De wijziging van artikel 11.7 Telecommunicatiewet ziet op ongevraagde telefonische communicatie voor commerciële, ideële of charitatieve doeleinden. Voor reguliere commerciële outbound telemarketing geldt vanaf 1 juli 2026 als hoofdregel dat voorafgaande toestemming nodig is.

Telefonisch marktonderzoek valt daar niet automatisch onder. Wanneer een onderzoeksbureau iemand belt om diens mening, ervaring, gedrag of voorkeuren te onderzoeken, zonder commercieel aanbod en zonder verkoopdoel, is in beginsel geen sprake van telemarketing.

Daarbij is de inhoud en het doel van het gesprek doorslaggevend. Niet het label dat de organisatie eraan geeft, maar de feitelijke opzet bepaalt of sprake is van marktonderzoek of telemarketing.

De Data & Insights Gedragscode 2023 sluit hierbij aan door het onderscheid tussen statistisch onderzoek en marketinggebruik scherp te markeren. De gedragscode ziet op statistisch onderzoek voor data- en insightsdoeleinden. Het gebruik van beschreven onderzoeksmethoden ten behoeve van marketing wordt daarin uitdrukkelijk niet als statistisch onderzoek aangemerkt.

Wanneer is sprake van zuiver marktonderzoek?

Van zuiver telefonisch marktonderzoek is in beginsel sprake wanneer het gesprek uitsluitend is gericht op het verzamelen van onderzoeksgegevens. Het doel is dan bijvoorbeeld om inzicht te krijgen in klanttevredenheid, maatschappelijke opvattingen, mediagebruik, koopgedrag, merkbekendheid, beleidsvoorkeuren of politieke voorkeuren.

Kenmerkend voor zuiver marktonderzoek is dat:

er geen product of dienst wordt aangeboden;
er geen verkoopgesprek plaatsvindt;
het gesprek niet is gericht op het maken van een afspraak voor verkoop;
antwoorden niet worden gebruikt om individuele personen commercieel op te volgen;
deelname vrijwillig is;
duidelijk wordt uitgelegd wie belt en met welk doel;
de onderzoeksgegevens zorgvuldig en in overeenstemming met de AVG worden verwerkt;
de onderzoeksopzet past binnen de professionele normen voor statistisch onderzoek, waaronder de Data & Insights Gedragscode 2023;
bij onaangekondigd telefonisch onderzoek het belbestand vooraf is getoetst aan het Onderzoekfilter.

Een gesprek dat aan deze voorwaarden voldoet, behoudt zijn onderzoekskarakter. Het feit dat een onderzoek in opdracht van een commerciële organisatie wordt uitgevoerd, maakt het onderzoek op zichzelf nog geen telemarketing. Een klanttevredenheidsonderzoek voor een telecomaanbieder, verzekeraar, bank of retailer kan dus nog steeds marktonderzoek zijn, mits het gesprek niet wordt gebruikt om commerciële aanbiedingen te doen, verkoopkansen te creëren of individuele respondenten commercieel op te volgen.

Waar ligt de grens met telemarketing?

De grens wordt overschreden wanneer het onderzoek geheel of gedeeltelijk wordt gebruikt voor een commercieel verkoopdoel. Dat kan ook gebeuren wanneer het gesprek begint als onderzoek, maar tijdens of na het gesprek een commerciële wending krijgt.

Een telefonisch onderzoek kan alsnog als telemarketing worden aangemerkt wanneer:

respondenten tijdens het gesprek een product, dienst, abonnement of verlenging aangeboden krijgen;
het gesprek wordt gebruikt om koopinteresse te peilen met het oog op verkoop;
respondenten worden geselecteerd als lead voor commerciële opvolging;
antwoorden op individueel niveau worden doorgegeven aan salesafdelingen;
na afloop van het onderzoek een verkoopgesprek of commerciële opvolging plaatsvindt;
het onderzoek feitelijk is bedoeld om prospects te kwalificeren;
de vraagstelling sturend is richting aankoop, verlenging of overstap;
onderzoeksdata worden gekoppeld aan marketing automation, klantprofielen of commerciële segmentatie op individueel niveau.

In zulke gevallen is het risico groot dat het gesprek niet langer als zuiver marktonderzoek wordt gezien, maar als verkapte telemarketing. Vanaf 1 juli 2026 is daarvoor in beginsel voorafgaande toestemming nodig wanneer natuurlijke personen worden benaderd.

Ook vanuit de Data & Insights Gedragscode 2023 is dit onderscheid belangrijk. De gedragscode is bedoeld voor statistische doeleinden. Wanneer een onderzoeksmethode wordt ingezet voor marketing of individuele commerciële benadering, valt dat niet zonder meer binnen het beschermde kader van statistisch onderzoek.

Natuurlijke personen: ook relevant voor zzp’ers en eenmanszaken

De regels over telefonische benadering beschermen natuurlijke personen. Dat zijn niet alleen consumenten in privé. Ook ondernemers zonder rechtspersoonlijkheid, zoals zzp’ers, eenmanszaken, vof’s, cv’s en maatschappen, kunnen onder deze bescherming vallen.

Voor marktonderzoek betekent dit dat onderzoeksbureaus zorgvuldig moeten omgaan met telefonische steekproeven waarin zelfstandigen of kleine ondernemingen zijn opgenomen. Wanneer het gesprek zuiver onderzoeksgericht is, hoeft dat op zichzelf geen probleem te zijn. Maar wanneer het gesprek wordt gecombineerd met commerciële opvolging of leadgeneratie, kan het opt-invereiste alsnog relevant worden.

De Data & Insights Gedragscode 2023 bevestigt deze benadering vanuit respondentperspectief. De gedragscode vermeldt dat zij niet alleen van toepassing is op natuurlijke personen, maar ook op zelfstandigen zonder personeel en vennoten binnen een vof. Wordt onderzoek gehouden onder natuurlijke personen bij een rechtspersoon, dan is de gedragscode en de AVG van toepassing op het gedeelte dat betrekking heeft op die natuurlijke personen.

B2B-onderzoek onder rechtspersonen, zoals bv’s en nv’s, valt niet op dezelfde manier onder het opt-inregime voor natuurlijke personen. Toch blijft ook daar zorgvuldigheid vereist, onder meer op grond van de AVG, contractuele afspraken met opdrachtgevers en professionele onderzoekscodes.

Transparantie bij telefonisch onderzoek

Bij telefonisch marktonderzoek moet voor de respondent duidelijk zijn wat de aard en het doel van het gesprek is. Transparantie is essentieel om te voorkomen dat onderzoek wordt ervaren als verkoop of misleiding.

In de introductie van het gesprek moet daarom in ieder geval duidelijk worden gemaakt:

wie belt;
namens welke onderzoeksorganisatie wordt gebeld;
wat het doel van het onderzoek is;
dat deelname vrijwillig is;
hoe met de gegevens wordt omgegaan;
of antwoorden anoniem, gepseudonimiseerd of herleidbaar worden verwerkt;
waar de respondent meer informatie kan vinden over privacy en gegevensverwerking;
hoe de respondent vragen, bezwaren of klachten kan indienen;
dat het gesprek geen verkoopgesprek is en niet wordt gebruikt voor commerciële opvolging op individueel niveau, wanneer dat relevant is om misverstanden te voorkomen.

De opdrachtgever hoeft niet in alle gevallen onmiddellijk te worden genoemd wanneer dat de onderzoeksvaliditeit zou schaden, maar de respondent mag niet worden misleid over de aard van het gesprek. Als de identiteit van de opdrachtgever relevant is voor een eerlijke informatieverstrekking, of wanneer de respondent daar redelijkerwijs om vraagt, moet zorgvuldig worden beoordeeld welke informatie alsnog moet worden verstrekt.

De Data & Insights Gedragscode 2023 legt in dit verband nadruk op het perspectief van de respondent. Die systematiek ondersteunt het uitgangspunt dat respondenten eerlijk, zorgvuldig en begrijpelijk moeten worden geïnformeerd over onderzoek, gegevensgebruik en hun rechten.

AVG: grondslag en gegevensbescherming blijven noodzakelijk

Dat zuiver marktonderzoek niet automatisch onder het telemarketingverbod valt, betekent niet dat er geen privacyregels gelden. Telefonisch marktonderzoek leidt vrijwel altijd tot verwerking van persoonsgegevens, zoals telefoonnummers, antwoorden, demografische gegevens, klantcategorieën, gespreksopnames of panelgegevens.

Daarvoor is een grondslag onder de AVG nodig. In de praktijk zal vaak worden gekeken naar toestemming of gerechtvaardigd belang, afhankelijk van de onderzoeksopzet, de doelgroep, de herkomst van de contactgegevens, de aard van de vragen en de impact op de respondent.

Bij die beoordeling zijn vooral relevant: het doel van het onderzoek, de redelijke verwachtingen van de respondent, de herkomst van de contactgegevens, de gevoeligheid van de vragen, de mate van anonimiseren of pseudonimiseren, de mogelijkheid om deelname te weigeren, bewaartermijnen, beveiliging en de vraag of onderzoeksresultaten uitsluitend statistisch of ook individueel worden gebruikt.

Bij gevoelige onderwerpen, kwetsbare doelgroepen of grootschalige koppelingen kan een zwaardere beoordeling nodig zijn. In sommige gevallen kan een Data Protection Impact Assessment aangewezen zijn.

De Data & Insights Gedragscode 2023 geeft hiervoor aanvullende praktische invulling. De gedragscode werkt de normen voor statistisch onderzoek uit aan de hand van vijf bestanddelen: privacy, governance, security, stewardship en handhaving.

Geen commerciële opvolging op individueel niveau

Een belangrijk uitgangspunt voor marktonderzoek is dat onderzoeksgegevens niet worden gebruikt om individuele respondenten commercieel te benaderen. De resultaten mogen worden gebruikt voor analyse, rapportage en beleids- of marketinginzichten op geaggregeerd niveau, maar niet om specifieke personen als verkoopkans te identificeren.

Dat betekent dat onderzoeksbureaus en opdrachtgevers duidelijke afspraken moeten maken over het gebruik van onderzoeksresultaten. In beginsel mogen individuele antwoorden niet worden teruggekoppeld aan sales, accountmanagement of marketing automation met het doel om personen commercieel op te volgen.

Wanneer een opdrachtgever de onderzoeksdata wil gebruiken voor individuele opvolging, verandert het karakter van het onderzoek. Dan moet opnieuw worden beoordeeld of sprake is van direct marketing, of daarvoor toestemming nodig is en of de respondent daarover voldoende is geïnformeerd.

Ook de Data & Insights Gedragscode 2023 ondersteunt deze scheiding. Het kader is gericht op statistische doeleinden. Worden antwoorden of onderzoeksprofielen gebruikt om individuele personen commercieel te targeten, dan beweegt de verwerking zich buiten het normale kader van statistisch onderzoek en ontstaat een duidelijk verhoogd juridisch risico.

Klanttevredenheidsonderzoek en serviceonderzoek

Klanttevredenheidsonderzoek kan zuiver marktonderzoek zijn, maar verdient bijzondere aandacht. Het risico op vermenging met commerciële doelen is hier groter, omdat het onderzoek vaak wordt uitgevoerd namens een organisatie waarmee de respondent al een relatie heeft.

Een telefonisch klanttevredenheidsonderzoek blijft in beginsel onderzoeksgericht wanneer het gesprek uitsluitend gaat over ervaringen met bestaande dienstverlening en de uitkomsten worden gebruikt voor kwaliteitsverbetering, beleidsvorming of geaggregeerde rapportage.

Het gesprek krijgt een ander karakter wanneer de interviewer of medewerker tijdens het gesprek bijvoorbeeld:

een contractverlenging aanbiedt;
een aanvullende dienst probeert te verkopen;
een overstapvoorstel doet;
een klacht aangrijpt om een nieuw aanbod te doen;
de respondent doorzet naar een salesafdeling;
individuele antwoorden gebruikt voor commerciële opvolging;
respondenten selecteert voor retentiecampagnes of upsellcampagnes.

In die gevallen kan het gesprek kwalificeren als telemarketing of direct marketing. Organisaties moeten klanttevredenheidsonderzoek daarom strikt scheiden van sales-, retentie- en accountmanagementprocessen.

Onderzoek in opdracht van commerciële organisaties

Veel marktonderzoek wordt uitgevoerd in opdracht van commerciële organisaties. Dat is op zichzelf niet doorslaggevend. Een onderzoek kan ook in opdracht van een commerciële partij zuiver onderzoeksgericht zijn.

Wel moet worden voorkomen dat het onderzoek feitelijk een marketinginstrument wordt voor individuele benadering. De opdrachtgever mag onderzoeksuitkomsten gebruiken om producten, dienstverlening of communicatie op algemeen niveau te verbeteren. Maar het gebruik van individuele onderzoeksantwoorden voor verkoop of persoonlijke commerciële targeting brengt juridische risico’s mee.

Daarom is het verstandig om in de opdracht, verwerkersovereenkomst of samenwerkingsovereenkomst expliciet vast te leggen:

dat het onderzoek uitsluitend voor onderzoeksdoeleinden en statistische analyse wordt uitgevoerd;
welke gegevens worden verzameld;
of gegevens anoniem, gepseudonimiseerd of herleidbaar worden gerapporteerd;
dat individuele antwoorden niet voor salesopvolging worden gebruikt, tenzij daarvoor een afzonderlijke geldige grondslag bestaat;
wie verantwoordelijk is voor privacy-informatie richting respondenten;
hoe bezwaar, klachten en inzageverzoeken worden afgehandeld;
hoe lang gegevens worden bewaard;
welke beveiligingsmaatregelen gelden;
hoe wordt geborgd dat het onderzoek voldoet aan de AVG en, waar van toepassing, de Data & Insights Gedragscode 2023;
welke audit- of controleafspraken gelden;
wie verantwoordelijk is voor raadpleging van het Onderzoekfilter bij onaangekondigd telefonisch marktonderzoek.

Voor leden van Data & Insights Network is het raadzaam om expliciet te toetsen of de onderzoeksopzet voldoet aan de Gedragscode 2023. Bij complexe of twijfelachtige toepassingen, bijvoorbeeld bij koppeling van onderzoeksdata aan klantdata of bij herleidbare rapportages, verdient een afzonderlijke juridische beoordeling aanbeveling.

Gebruik van belbestanden, steekproeven en het Onderzoekfilter

Voor telefonisch marktonderzoek is de herkomst van belbestanden belangrijk. Telefoonnummers kunnen bijvoorbeeld afkomstig zijn uit klantbestanden van de opdrachtgever, openbare bronnen, onderzoeksbestanden of panels.

Voor elk bestand moet worden vastgesteld of het voor het voorgenomen onderzoeksdoel mag worden gebruikt. Daarbij moet worden gekeken naar:

de oorspronkelijke context waarin het telefoonnummer is verkregen;
de privacy-informatie die toen is gegeven;
eventuele bezwaren, blokkades of afmeldingen;
de redelijke verwachtingen van de betrokkene;
de aard van de doelgroep;
de gevoeligheid van het onderzoek;
de vraag of het bestand wordt gebruikt voor statistisch onderzoek of voor marketingdoeleinden;
de vraag of het gaat om aangekondigd of onaangekondigd telefonisch onderzoek.

Bij onaangekondigd telefonisch marktonderzoek moet het Onderzoekfilter worden geraadpleegd. Personen die niet willen worden benaderd voor onaangekondigd telefonisch marktonderzoek kunnen zich in dit filter registreren. Onderzoeksbureaus en organisaties die onaangekondigd telefonisch onderzoek uitvoeren, moeten hun belbestand vooraf toetsen aan het Onderzoekfilter en geregistreerde telefoonnummers uit het belbestand verwijderen.

Het Onderzoekfilter staat los van commerciële telemarketing. Het is dus geen grondslag om iemand commercieel te bellen en ook geen vervanging van toestemming wanneer sprake is van telemarketing. Het filter is bedoeld om de wens van personen te respecteren die niet willen deelnemen aan onaangekondigd telefonisch onderzoek.

Wanneer een organisatie onaangekondigd telefonisch marktonderzoek uitvoert zonder het Onderzoekfilter te raadplegen, handelt zij in strijd met de algemeen aanvaarde gedragscode voor statistisch onderzoek. Ook kan een respondent die ondanks registratie in het Onderzoekfilter toch wordt benaderd, daarover een klacht indienen.

Ook wanneer geen commerciële opt-in nodig is, betekent dit dus niet dat ieder telefoonnummer zonder meer voor ieder onderzoek mag worden gebruikt. De verwerking moet passen binnen de AVG, de privacyverklaring, eventuele contractuele afspraken, de Data & Insights Gedragscode 2023 en, bij onaangekondigd telefonisch onderzoek, het Onderzoekfilter.

De Data & Insights Gedragscode 2023 is hierbij relevant omdat zij niet alleen ziet op privacy, maar ook op governance, security en stewardship. Dat betekent dat onderzoeksorganisaties niet alleen moeten nadenken over de juridische grondslag, maar ook over beheer, beveiliging, toegangsrechten, bewaartermijnen, kwaliteitscontrole en verantwoording.

Scripts en instructies

Omdat de grens tussen onderzoek en telemarketing in de praktijk dun kan zijn, zijn goede scripts en instructies essentieel. Interviewers moeten weten wat zij wel en niet mogen zeggen.

Een goed script bevat ten minste:

een duidelijke introductie van de onderzoeker of onderzoeksorganisatie;
een correcte uitleg van het onderzoeksdoel;
informatie over vrijwillige deelname;
een korte privacytoelichting;
een verwijzing naar meer informatie;
instructies voor bezwaar, weigering of afmelding;
een verbod op commerciële aanbiedingen tijdens het gesprek;
instructies voor situaties waarin de respondent om een aanbod, korting of contact met sales vraagt;
een instructie dat individuele antwoorden niet voor commerciële opvolging worden toegezegd of gebruikt;
een instructie voor klachten of vragen over het onderzoek;
een instructie voor situaties waarin een respondent aangeeft niet meer voor telefonisch onderzoek te willen worden benaderd.

Ook moet worden vastgelegd hoe interviewers omgaan met klachten, terugbelverzoeken, kwetsbare respondenten, opname van gesprekken, verzoeken om verwijdering of inzage, en respondenten die niet meer benaderd willen worden.

De Data & Insights Gedragscode 2023 bevat naast algemene normen ook praktische quick guides, waaronder beloften aan respondenten en instructies voor functionarissen van onderzoeksorganisaties. Deze kunnen goed worden gebruikt als basis voor interviewertraining, kwaliteitscontrole en interne werkinstructies.

Governance, security, stewardship en handhaving

De wijziging van de Telecommunicatiewet vraagt niet alleen om aanpassing van juridische teksten, maar ook om aantoonbare organisatorische maatregelen. Juist voor telefonisch onderzoek is het belangrijk dat de onderzoeksorganisatie kan laten zien dat het onderzoek professioneel, veilig en controleerbaar is ingericht.

De Data & Insights Gedragscode 2023 biedt daarvoor een bruikbaar kader. De gedragscode werkt met vijf bestanddelen:

Privacy: beginselen van statistisch onderzoek, rechten van respondenten en zorgvuldige verwerking van persoonsgegevens.
Governance: inrichting van verantwoordelijkheden, procedures en controle binnen onderzoeksorganisaties.
Security: minimale beveiligingsmaatregelen voor onderzoeksgegevens.
Stewardship: goed databeheer, bewaartermijnen, toegangsbeheer en verantwoord gebruik van onderzoeksdata.
Handhaving: klachtenregeling, geheimhouding en naleving.

Voor telefonisch marktonderzoek betekent dit onder meer dat organisaties moeten kunnen aantonen wie verantwoordelijk is voor het onderzoek, welke gegevens worden verzameld, wie toegang heeft tot de data, hoe lang gegevens worden bewaard, hoe bezwaren worden verwerkt, hoe het Onderzoekfilter is toegepast en hoe klachten worden afgehandeld.

ACM-handhaving en sancties bij overtreding van de Telecommunicatiewet

Wanneer een telefonisch onderzoek in werkelijkheid kwalificeert als telemarketing, of wanneer een organisatie natuurlijke personen telefonisch commercieel benadert zonder geldige toestemming, kan sprake zijn van overtreding van artikel 11.7 Telecommunicatiewet. De ACM houdt toezicht op naleving van deze regels.

De ACM kan naar aanleiding van klachten, signalen of eigen onderzoek controleren of organisaties de telemarketingregels naleven. In de praktijk kijkt de ACM onder meer naar de vraag of consumenten ongewenst worden gebeld, of organisaties kunnen aantonen dat toestemming is verkregen, hoe zij omgaan met verzet en afmeldingen, en hoe opdrachtgevers hun verantwoordelijkheid nemen voor partijen die namens hen bellen.

Bij overtreding kan de ACM handhavend optreden. Op grond van artikel 15.4 Telecommunicatiewet kan de ACM een bestuurlijke boete opleggen van maximaal € 900.000, of, als dat meer is, 1% van de omzet van de onderneming. Daarnaast kan de ACM afhankelijk van de omstandigheden andere handhavingsinstrumenten inzetten, zoals een last onder dwangsom of een bindende aanwijzing.

Voor onderzoeksorganisaties is dit vooral relevant wanneer de grens tussen onderzoek en telemarketing wordt overschreden. Dat risico ontstaat bijvoorbeeld wanneer een onderzoeksgesprek wordt gebruikt om koopinteresse te peilen, respondenten als lead te kwalificeren, salesopvolging mogelijk te maken of tijdens het gesprek een commercieel aanbod te doen.

Ook opdrachtgevers kunnen hierbij risico lopen. Wanneer een opdrachtgever een onderzoeksbureau, callcenter of leadgenerator inzet voor activiteiten die feitelijk telemarketing zijn, moet de opdrachtgever kunnen aantonen dat de telefonische benadering rechtmatig is ingericht. Contractuele afspraken alleen zijn daarvoor niet voldoende. Er moet ook feitelijk toezicht zijn op scripts, belbestanden, instructies, toestemming, afmeldingen en klachtenafhandeling.

Praktische compliance-check voor onderzoeksorganisaties

Onderzoeksorganisaties en opdrachtgevers doen er verstandig aan om vóór 1 juli 2026 hun telefonische onderzoeksprocessen opnieuw te beoordelen. Daarbij zijn in elk geval de volgende vragen relevant:

Is het doel van het gesprek uitsluitend onderzoek?
Valt de onderzoeksopzet binnen het begrip statistisch onderzoek?
Wordt tijdens het gesprek geen product of dienst aangeboden?
Worden respondenten niet geselecteerd of doorgezet als commerciële lead?
Worden individuele antwoorden niet gebruikt voor salesopvolging?
Is duidelijk wie belt en met welk doel?
Is de privacy-informatie volledig en begrijpelijk?
Is er een geldige AVG-grondslag voor het gebruik van de telefoonnummers?
Is de herkomst van het belbestand bekend en controleerbaar?
Zijn bezwaren, blokkades en afmeldingen verwerkt?
Is het belbestand bij onaangekondigd telefonisch marktonderzoek vooraf gecontroleerd aan de hand van het Onderzoekfilter?
Is vastgelegd wanneer en hoe het Onderzoekfilter is toegepast?
Zijn scripts en instructies afgestemd op zuiver onderzoek?
Zijn afspraken met opdrachtgevers schriftelijk vastgelegd?
Is duidelijk of gegevens anoniem, gepseudonimiseerd of herleidbaar worden gerapporteerd?
Zijn bewaartermijnen en beveiligingsmaatregelen vastgelegd?
Is beoordeeld of een DPIA nodig is?
Is geborgd dat onderzoek niet wordt vermengd met telemarketing?
Is getoetst aan de Data & Insights Gedragscode 2023, voor zover die van toepassing is?
Zijn klachtenafhandeling, geheimhouding en interne controleprocedures ingericht?
Is beoordeeld of de onderzoeksopzet ACM-handhavingsrisico’s oplevert doordat het gesprek feitelijk toch een commercieel doel heeft?
Kan de organisatie aantonen dat eventuele telefonische commerciële benadering alleen plaatsvindt met geldige toestemming?

Conclusie

De wijziging van artikel 11.7 Telecommunicatiewet per 1 juli 2026 maakt telefonische telemarketing richting natuurlijke personen aanzienlijk strenger. Voor commerciële verkoopgesprekken is vanaf die datum in beginsel voorafgaande toestemming nodig.

Voor telefonisch marktonderzoek betekent dit niet dat bellen voor onderzoek verboden wordt. Zuiver markt-, opinie-, beleids- en verkiezingsonderzoek blijft in beginsel mogelijk zonder commerciële opt-in, zolang het gesprek daadwerkelijk onderzoeksgericht is en niet wordt gebruikt als verkapte verkoop, leadgeneratie of individuele commerciële opvolging.

De Data & Insights Gedragscode 2023 versterkt dit onderscheid. De gedragscode biedt een professioneel normenkader voor statistisch onderzoek en benadrukt dat onderzoeksmethoden die worden gebruikt voor marketingdoeleinden niet zonder meer als statistisch onderzoek kwalificeren. Voor leden van Data & Insights Network is naleving van deze gedragscode bovendien verplicht binnen het verenigingsrechtelijke kader.

Bij onaangekondigd telefonisch marktonderzoek komt daar het Onderzoekfilter bij. Onderzoeksorganisaties moeten belbestanden vooraf aan dit filter toetsen en geregistreerde nummers uitsluiten. Het Onderzoekfilter is geen toestemming voor telemarketing en ook geen alternatief voor een commerciële opt-in. Het is een sectorspecifiek instrument om de wens van personen te respecteren die niet voor onaangekondigd telefonisch onderzoek willen worden benaderd.

De praktische kern is dat onderzoeksorganisaties en opdrachtgevers het onderzoeksdoel scherp moeten bewaken. Zodra een gesprek mede wordt gebruikt om producten of diensten aan te bieden, koopinteresse te kwalificeren of individuele respondenten commercieel op te volgen, ontstaat het risico dat het gesprek als telemarketing wordt aangemerkt. Dat kan niet alleen leiden tot overtreding van de Telecommunicatiewet, maar ook tot ACM-handhaving en bestuurlijke boetes.

Voor kwalitatief goed en juridisch verantwoord telefonisch onderzoek zijn daarom duidelijke scripts, transparante privacy-informatie, zorgvuldige belbestanden, toepassing van het Onderzoekfilter, goede afspraken met opdrachtgevers, naleving van de AVG en, waar relevant, toetsing aan de Data & Insights Gedragscode 2023 noodzakelijk.

Analysetools

Of analysetools die worden gebruikt bij statistisch onderzoek onder de AI Act vallen, hangt af van hoe de tools worden ingezet en welke impact ze hebben. Voor de beoordeling dient rekening te worden gehouden met de toepassing en de impact daarvan.

Hoog risico

Als de analysetools worden gebruikt in contexten waar ze een significante invloed kunnen hebben op de rechten en vrijheden van individuen, zoals in medische diagnoses, strafrechtelijke procedures, of beslissingen over kredietwaardigheid, dan zouden ze als “hoog risico” kunnen worden geclassificeerd. Dit betekent dat ze onder de strenge regels van de AI Act zouden vallen, inclusief vereisten voor transparantie, menselijke controle en naleving van veiligheidseisen.

Beperkt risico

Als de analysetools worden gebruikt voor minder ingrijpende toepassingen, zoals in academisch onderzoek zonder directe gevolgen voor de onderzochte individuen, dan zouden ze waarschijnlijk als “beperkt risico” worden beschouwd. Dit zou kunnen betekenen dat alleen minimale transparantie-eisen van toepassing zijn, zoals het informeren van gebruikers over het gebruik van AI.

Specifieke toepassing in statistisch onderzoek

In gevallen waar AI-analysetools worden gebruikt puur voor statistische analyse, zonder dat ze directe beslissingen nemen over individuen, en zonder dat ze een direct risico vormen voor fundamentele rechten, zouden ze mogelijk onder de “minimaal risico” categorie vallen. Dit zou betekenen dat ze niet onderworpen zijn aan de strenge regelgeving van de AI Act.

Human-in-the-loop en controle

Als de AI-analysetools worden gebruikt onder toezicht van mensen (human-in-the-loop), en er voldoende menselijke controle en verantwoording is, kan dit ook van invloed zijn op de classificatie van het risico. De mate van menselijke controle kan helpen om het systeem als minder risicovol te classificeren.

Transparantie en uitleg

Zelfs als de analysetools niet als hoog risico worden geclassificeerd, kunnen er nog steeds verplichtingen zijn met betrekking tot transparantie en uitlegbaarheid, vooral als de resultaten van de AI-analyse invloed kunnen hebben op beslissingen die mensen raken.

Conclusie

Statistische analysetools die worden gebruikt in onderzoek vallen mogelijk onder de AI Act, afhankelijk van hun toepassing en het risico dat ze vormen. Als ze worden gebruikt in contexten waar ze invloed kunnen hebben op mensenlevens of fundamentele rechten, kunnen ze als “hoog risico” worden beschouwd en onderworpen zijn aan strenge regelgeving. In minder kritische contexten kunnen ze als “beperkt” of “minimaal” risico worden beschouwd, met minder strenge verplichtingen.